Mưa địa hình và hiệu ứng phơn – sườn đón gió, sườn khuất gió

Phục vụ chủ đề Khí quyển của Địa lí 10, phần mưa và các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa: địa hình làm sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô và nóng (gió phơn). Mô hình theo dõi một khối khí ẩm đi từ biển qua dãy núi: dưới mực ngưng tụ nhiệt độ giảm theo đoạn nhiệt khô khoảng 1 °C/100 m, trong mây giảm chậm hơn (0,6 °C/100 m theo sách giáo khoa, hoặc tính theo nhiệt độ), hơi nước ngưng tụ rơi thành mưa; khi xuống sườn khuất gió không khí khô nóng lên 1 °C/100 m. Kéo thanh độ cao đỉnh núi, độ cao vùng đất phía khuất gió, độ ẩm tương đối và nhiệt độ ban đầu. Lát cắt hiện mực ngưng tụ, mây và mưa trên sườn đón gió, khối khí di chuyển kèm nhiệt độ và độ ẩm (có thể kéo khối khí bằng chuột hoặc ngón tay); dải bên dưới là lượng mưa dọc lát cắt, đồ thị bên cạnh là nhiệt độ theo độ cao với ba đoạn màu. Bảng kết quả cho biết điểm sương, độ cao chân mây, nhiệt độ ở đỉnh và độ chênh nhiệt do hiệu ứng phơn. Ba ví dụ thực tế (An-đét – A-ta-ca-ma, Hi-ma-lay-a – Tây Tạng, dãy Cát-xcết) kèm số liệu mưa gần đúng. Câu hỏi gợi ý: – Vì sao khi xuống tới cùng độ cao, không khí ở sườn khuất gió nóng hơn ở sườn đón gió? – Tăng độ ẩm của gió thì mực ngưng tụ và lượng mưa thay đổi thế nào? – Nếu đỉnh núi thấp hơn mực ngưng tụ thì còn hiệu ứng phơn không, vì sao?